ENMI

© Gerard C.A. de Laak; Digitale bewerking 21-11-2020 Mark van Loon/Stichting Noviomagus.nl

Bedrijfshistorie Eerste Nijmeegsche Melk-Inrichting en Stoomzuivelfabriek E.N.M.I.

door Gerard C.A. de Laak

Als derde generatie van ons familiebedrijf (mijn grootvader begon er in 1891), wil ik met dit schrijven alles kenbaar maken wat ik al wist en te weten ben gekomen van de oudste melkfabriek in Nijmegen. Een aantal jaren ben ik al bezig om informatie in te winnen om deze historie compleet te maken.
Natuurlijk zijn er vragen onbeantwoord gebleven. Indien u mij kunt helpen aan verdere informatie dan hoor ik dat graag.
Gerard C.A. de Laak

Ontstaan van de fabriek · Wijdeveld · De Laak · Reacties

HET ONTSTAAN VAN DE FABRIEK

Op 7 februari 1881 vraagt Leon Drukker, telg uit de bekende meubelfamilie Drukker, vergunning aan de burgemeester en wethouders van de gemeente Nijmegen om "eene melkinrichting met bovenwoning te bouwen, op een perceel gelegen aan den weg naar Berg en Dal, gemeente Hatert bekend onder Lett. A. No 471. En wel zoodanig, om de voorgevel van 't gebouw te plaatsen, op een afstand van 18 à 20 M. uit het hart van den nieuw aan te leggen weg."

   
De bouwtekeningen zijn van de Nijmeegse architect Derk Semmelink.
Dit pand bestaat nog: huidig adres Berg en Dalseweg 36.

Wat voor een idee had hij hiermee, en is hij ook gestart met onze fabriek? Een antwoord op deze vraag heb ik nog niet gehad.

ENMI - Wijdeveld

Moge het eerste begin nog duister zijn, wel is mij bekend dat in 1896 de heer Arnoldus Albertus Wijdeveld eigenaar was van onze fabriek. Voorheen was hij slager met een winkel in de Bloemerstraat op numero 89. Het slagersvak heeft hij uitgeoefend van 1892 tot en met 1895.
Gerhardus de Laak, mijn grootvader, heeft bij de E.N.M.I. gewerkt vanaf 1891 tot en met 1923.


A.A. Wijdeveld in 1878


Gerhardus de Laak 28-02-1862 +12-09-1924


Artikel in De Gelderlander van 07-05-1928:
HET GOUDEN JUBILE VAN DE STOOM-
ZUIVELFABRIEK "E.N.M.I."
---
De heer A. L. Wijdeveld 25 jaar
leider van zijn bedrijf.

Gisteren werd op feestelijke wijze het heugelijk feit herdacht, dat de stoomzuivelfabriek van den heer A. L. Wijdeveld, Berg en Dalscheweg 35-37a, 50 jaar geleden was opgericht. Tegelijk met dit 50 jaar jubileum werd herdacht het 25 jaar jubileum van den heer A. L. Wijdeveld zelf, als leider van de zaak. Beide feiten waren voor personeel, kliëntele en belangstellenden, aanverwante bedrijven en melkkorporaties redenen tot een herdenking, die getuigt, dat het bedrijf van den jubilerende firmant zich in een alleszins gunstige reputatie mag verheugen.
Moeilijke jaren heeft de "E.N.M.I." gedurende zijn 50-jarige loopbaan meegemaakt, jaren van "struggle for life", waarom het erom ging: erop of eronder en waarbij een voorspoedige bloei van het bedrijf onmogelijk was.
De heer A.L.Wijdeveld sprak ons gisteren over deze moeilijke oorlogsjaren, toen het bedrijf met eenige honderden liters melk moest staande gehouden worden en leider en personeel herhaaldelijk dachten: "als dat maar niet misloopt". Gelukkig zijn de jaren van de melkdistributie achter den rug en kunnen thans de voorzieningen weer overvloedig geschieden. Dank zij de energie van den heer A. L.Wijdeveld, die de ziel is van zijn zaak, en dank zij de goede verstandhouding tussen patroon en personeel onderling, heeft de "E.N.M.I." thans dan ook weer de oude vlucht hervat, en zelfs den vooroorlogschen bloei overtroffen.
Wie zou denken dat het bedrijf van de "E.N.M.I." niet meer is dan een gewone melkslijterij, vergist zich dan ook terdege. Wij zelf waren gisteren in de gelegenheid om het bedrijf in oogenschouw te nemen en wij stonden verbaasd over de uitgebreidheid van de fabriek, welke tot diep achter den winkel aan den Berg en Dalscheweg is doorgebouwd. Wij hebben bewonderd de manier, waarop dit groote bedrijf in gang gehouden wordt, de eenvoud in de methode en de akkurate hygiëne. De boeren of melkrijders komen met de melk langs een speciale weg achter bij de fabriek, waar de melkontvangst op een praktische wijze plaats heeft. In een minimum van tijd wordt de melk vervolgens op smaak en verschheid - zo nodig chemisch - onderzocht, om tenslotte, na alle phasen van het onderzoek doorlopen te hebben en geschikt voor den verkoop in den winkel te belanden.
De melkbezorgers vonden wij alle in keurige nieuwe uniformen gestoken, op hun pet prijkte in duidelijke letter de firma naam E.N.M.I.
***
De feestviering werd 's morgens met een H. Mis begonnen. Door het parochieel kerkkoor van de kerk van den Berg en Dalschenweg (beneden) werd de Missa Oremus op zeer verdienstelijke wijze uitgevoerd. De heer M. de Haas uit Amsterdam zong met zijn prachtige bariton-orgaan zeer devoot de Agnus Dei van Mozart en de Inviolata van Saint Saens.
Onder de belangstellenden, welke gedurende de receptie den heer A. L. Wijdeveld van hun belangstelling deden blijken, merkten wij o.a. op de heeren dr. de Mooy. dir. van den keuringsdienst voor Waren, dr. Hesseling, het dagelijksch bestuur der kommissie voor het melkbedrijf, verder vele kollega's-firmanten en belangstellenden.
Door het personeel werd een fraaie gedenksteen aangeboden.


de in het krantenartikel genoemde gedenksteen

In 1928 kreeg de heer A.A. Wijdeveld vergunning voor een melksalon aan de Berg en Dalseweg. Men kon hier een glas melk drinken, of melkproducten mee naar huis nemen. Deze melksalon werd gerund door twee dames. Er is wel een foto van maar hun namen ken ik niet.

WELK deel van de melkfabriek jaren 20


Antoon de Laak met twee dames van de melksalon; de bedrijfsauto staat ook elders op deze site.

Album Uit oude tijden
Eind 1928 brengt E.N.M.I. een verzamelalbum uit: bij aankoop van kaas en boter spaarde de klant voor historische plakplaatjes (krantenartikel en advertentie uit PGNC 26-11-1928 p1 en p8).


Inmiddels heeft Leonardus Arnoldus Johannes Wijdeveld de fabriek overgenomen van zijn vader.


De flessen melk worden gepasteuriseerd .
Geheel links mijn vader Antoon de Laak,
daarnaast de toenmalige eigenaar A.L. Wijdeveld.


brief uit 1936: aanvraag vergunning voor wegwijzer naar de melkdrinkgelegenheid

ENMI - De Laak

Vanaf 14 september 1938 was de heer Eerde Bouius aangesteld als bedrijfsleider. Het vertrouwen in de heer Bouius als bedrijfsleider was van korte duur, hij bleef tot 14 mei 1941. Het personeel heeft toen mijn vader Antonius Joseph de Laak gevraagd om een doorstart te maken. Er was echter een probleem: er was geen kapitaal. Met de boeren die de melk aanleverden is toen de afspraak gemaakt dat zij hun geld kregen zodra de melk was verkocht. Mijn vader had op jonge leeftijd als melkslijter gewerkt bij Melkerij Lent in 1918. Daarna heeft hij zijn vak geleerd in de melkfabriek te Alkmaar, de Coöperatieve Alkmaarse Centrale Melkinrichting.

De melk werd verwerkt tot volle melk, magere melk, karnemelk en yoghurt. Deze producten werden afgevuld in flessen met beugelsluiting. De roomboter werd "gesparteld" in 250 gram vetvrij papier en verpakt in kartonnen doosjes. Dit was vooral om de boter stabiel te houden, koelkasten waren er nog zelden. In stenen Keulse potten werd de roomboter van 500 gram verpakt. Dit gebeurde in een betegelde kelder onder het pand. Deze kelder is nog steeds in gebruik.

 

De melkproducten werden verkocht door melkslijters die in dienst waren van de E.N.M.I. Overige afnemers waren ook welkom.
Een aantal werknemers heb ik kunnen achterhalen via foto's, archieven, kinderen en kleinkinderen:


Nol Disveld

 


Harrie Benders

 


Harrie Jaspers

personeel E.N.M.I., tweede persoon van rechts is Henk Span

 
Antoon de Laak in bedrijfsuniform van de E.N.M.I.

De melk werd opgehaald bij verschillende boeren in de regio Ooij, Kekerdom en Millingen. Dit werd gedaan door vrachtrijder Piet Groothuizen uit Beek. De melk die uit de Betuwe kwam werd aangeleverd door Dries Nab uit Oosterhout.

Veel kan ik mij nog herinneren wat zich tijdens de tweede wereldoorlog bij ons bedrijf afspeelde: de Duitsers die de fabriek leegroofden en alle machines meenamen, de geallieerden die tijdens de bevrijding de fabriek in gebruik namen (een complete keuken is er toen ontstaan voor de soldaten), traktaties die we kregen, repen chocolade, wit brood en rijst. Zo kan ik nog eindeloos doorgaan.

Na de Tweede Wereldoorlog was herstart niet meer mogelijk, veel boeren waren verdwenen. Het opnieuw aanvragen van vergunningen plus investeringsmogelijkheden was niet haalbaar. In 1948 werd contact gezocht met Melkerij Lent om zuivelproducten van hun te betrekken. De E.N.M.I. is toen als zelfstandige grossier verder gegaan. Tevens ging de E.N.M.I. een grossiersverband aan met Nutricia voor distributie van hun producten in Nijmegen en directe omstreken.


Antoon en Marie de Laak-Verhulsdonk
en hun zoon Gerard in 1948


Opslag van emballage aan de achterkant van de winkel

verbouwing winkel Berg en Dalseweg 35 en heropening in 1950


Antoon en Gerard de Laak bij de winkel aan de Berg en Dalseweg 35 in 1954

   
Enkele papieren van de melkhandel: 1951 melkhandelaars-, 1952 bezorgers- en 1970 vestigingsvergunning.

advertentie uit Wijkkrant Nijmegen Oost 01-12-1980

briefhoofd met vermelding van het assortiment

Door de groei van het bedrijf was huisvesting op het huidig adres niet meer mogelijk. Op 4 februari 1998 is het bedrijf verhuisd naar Factorijweg 8a, 6541 DN te Nijmegen, een locatie die aan alle normen en eisen voldeed. De directie bestond uit de heren G.A.J.A. de Laak en zijn vader Gerard de Laak.


de vestiging aan de Factorijweg

Noodzakelijke groei die elke onderneming nastreeft heeft ons na degelijk marktonderzoek doen besluiten contact te zoeken met een sterke partner.
Januari 2002 is E.N.M.I. overgenomen door Huuskes Versgroep te Enschede.

In het huidige pand Berg en Dalseweg 35 is de naam de Laak doorgegaan met een delicatessenzaak alsmede een wijnkoperij. De kelders waar vroeger melk en boter werd gemaakt staan nu vol met flessen en kisten wijn. Onze zoon Arno is nu beheerder en eigenaar van de zaak onder de naam Arno de Laak-Gastrovino.

 

Reactiepagina
Reactie 0:

Gerard de Laak, 21-11-2020: Bedrijfshistorie Eerste Nijmeegsche Melk-Inrichting en Stoomzuivelfabriek E.N.M.I.
Reactie 1:

Rob Essers, 23-11-2020: Volgens het overzicht van Verleende bouw- en hinderwetvergunningen tussen 1850 - 1900 te Nijmegen van Hans Giesbertz is op 8 februari 1881 vergunning verleend aan L. Drukker voor het bouwen van een melkinrichting op het perceel, kadastraal bekend Hatert, sectie A, numer 471. Uit documentnummer KPU-450A blijkt dat het perceel aan de straatkant met 45 m² is uitgebreid.

Karskens & Co.
Op 14 maart 1881 is in Amsterdam een commanditaire vennootschap aangegaan met als doel: "het te Nijmegen oprigten en exploiteren van eene Inrigting tot het leveren van zuivere, onvervalschte Melk". In de bekendmaking staan de namen Johannes Karskens (Amsterdam 2 november 1851 – Hilversum 10 mei 1932), Louis Julius Davids (Weesp 12 mei 1851 – Haarlem 18 september 1931) en N. N. (bron: PGNC van 20 maart 1881). De anonieme geldschieter is Leon (Louis) Drukker (Nijmegen 5 oktober 1834 – Nijmegen 3 maart 1909). Deze Vennootschap zal gevestigd zijn te Nijmegen en gedreven worden onder de Firma: Nijmeegsche Melkinrigting KARSKENS & C°.

Uit het bevolkingsregister 1880-1890 blijkt dat de beide directeuren zich op 16 april 1891 vanuit Weesp op het adres Broerstraat 4 in Nijmegen vestigen. Na het gereedkomen van het pand aan de Berg en Dalseweg is Johannes Karskens naar Wijk G, nr. 17, verhuisd. Op 21 juni 1881 wordt aan de firma Karskens & Co. vergunning verleend tot het plaatsen van een melkkiosk op het Valkhof; zie ook advertentie in de PGNC 31 juli 1881. Uit een akte d.d. 15 augustus 1882 blijkt dat de Vennootschap onder firma "Nijmeegsche Melkinrigting KARSKENS & C°" vanaf genoemde datum is ontbonden (bron: PGNC van 22 augustus 1882).

Louis Julius Davids verhuist op 22 augustus 1882 naar Amsterdam. De melkinrichting wordt voortgezet door Johannes Karskens. Op 12 mei 1883 krijgt hij vergunning om gedurende de zomermaanden melk en spuitwater te verkopen in de kiosk van de Nijmeegsche Melkinrichting op het Valkhof. Hij trouwt in 1884 in Amsterdam. De oudste dochters worden in 1885 en 1887 in Nijmegen (Hatert) geboren. Op 31 december 1887 vertrekt de eerste directeur van de melkinrichting naar Amsterdam; zie bevolkingsregister 1880-1890

Naar de reden van zijn vertrek kan ik slechts gissen. Ik heb ook (nog) niet kunnen achterhalen wie het bedrijf heeft voortgezet. In november 1889 wordt de pasgetrouwde L.B. uit de Zwanengas (zie bevolkingsregister 1880-1890) tot drie maanden gevangenisstraf veroordeeld voor verduistering van f 160 bij de Nijmeegsche Melkinrichting. Uit de verkoop van kadastrale gemeente Hatert, sectie A, perceelnummer 929, door Leon of Louis Drukker aan Nicolaas Theodorus van der Tak (akte d.d. 17 oktober 1890), blijkt dat de melkinrichting op deze locatie een jaar later niet meer bestaat; zie ook foto ON1651.

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: