Leesplankje

© copyright Cees de Vos, Digitale bewerking: Mark van Loon/Stichting Noviomagus.nl

Het leesplankje

Cees de Vos (1934) – november 2012

Kinderen van 2012 zegt ‘Het leesplankje’ niets, zij groeien op met de computer, de gsm, de laptop, de Nintendo 3ds en meer…! De geschiedenis van het leesplankje gaat terug naar het eind van de negentiende eeuw. In het jaar 1897 was het bovenmeester Mattheus Bernard Hoogeveen (1863-1941) wonend in Stiens een dorp in Friesland, die op het idee kwam om via het leesplankje de kinderen in de eerste klas van de ‘Lagere School’ de beginselen van het lezen bij te brengen. In de loop der jaren ontstonden er verschillende leesplankjes, met elk weer andere woordjes. Uitgebreide informatie over de geschiedenis van het leesplankje is te vinden onder Google: “Het Leesplankje van Hoogeveen”


Bron: www.het-leesplankje.nl Leesplankje van M.B. Hoogeveen.


Schooljuf Mies Dekkers

Tja.., het leesplankje, het roept bij mensen van mijn leeftijd nostalgische herinneringen op. Weer zie ik mij als jong menneke zitten in het tweezits schoolbankje naast mijn eerste schoolvriendje Stevie Vanetie uit het Willemskwartier, om de lessen te volgen in de eerste klas van Juf Mies Dekkers, de in de jaren ‘40 enige schooljuf tussen zes schoolmeesters op de St. Jansschool aan de Groenestraat 228 in Nijmegen.

Mogelijk dat hier de basis is gelegd tot het schrijven van mijn verhalen als amateur voor de unieke site www.noviomagus.nl


Hoogeveens leesplankje

Op hoge poten stond het voor de klas
met platen door de juffrouw aangewezen
en letters om de namen mee te lezen
alsof je niet vanzelf zag wat het was.

Het lam van het vuur niet veel te vrezen,
de schapen stonden grazend in het gras.
Als letterkundige begreep je pas
dat mies geen jet en jet geen mies kon wezen.

En ’s avonds met het maanlicht door de ramen,
te wakker om te slapen en te moe
om te begrijpen waarvandaan en hoe,
lag je te wachten tot de letters kwamen
en dansten in je kleine paradijs
als aap noot mies wim zus jet teun vuur en … gijs.

Uit: Kees Stip, Lachen in een leeuw - Verzamelde gedichten, 1993


De St. Jansschool met speelplaats en de rij lindebomen.

Aap, noot, mies, wim, zus, jet, teun, vuur, gijs; we dreunden de woordjes vanaf de “leesplank voor klassikaal gebruik” ritmisch af. Juf Mies Dekkers wees met de aanwijsstok met rubber dopje aan het eind, het woord aan dat in koor door de kinderen hardop gelezen moest worden.

Aangekomen bij het woordje ‘kees’ voelde ik mij enigszins gevleid en verlegen. Voor schooljuf Mies Dekkers was het woord ‘mies’ in de loop der jaren meer dan vertrouwd geworden.

De bekende illustrator C. Jetses (1873-1955) werkte samen met bovenmeester M.B. Hoogeveen. Cornelis Jetses maakte zich verdienstelijk met de illustraties van het leesplankje.

Verzamelaars in Nederland zijn tuk op alles wat maar met ‘Het leesplankje’ van doen heeft.

Na het leren en opdreunen van de woordjes via het leesplankje volgde het schrijven. Netjes tussen de regels met de kroontjespen schreven we de eerste letters en vervolgens woordjes vanaf het leesplankje op papier. Een duo-inktpotje met schuifdekseltje bevond zich midden-boven in het werkblad van de schoolbank met onder het werkblad een opbergvak voor de schoolboeken. Wat mij altijd bijgebleven is, is de geur van drukinkt die je neusgaten vulden bij het openslaan van een nieuw leerboek.


Originele kroontjespen van Perry & Co., Londen. (Info: Wikipedia)

Het verhaal gaat dat o.a. de bekende Nederlandse schrijver Gerard Reve (1923-2006) veel van zijn verhalen, waaronder zijn meest bekende boek “De avonden” uit 1947, schreef met een kroontjespen.

Het was nodig een kroontjespen voor gebruik een paar minuten in je mond te houden, op die wijze werd de pen ontvet zodat de inkt beter hechtte.


“Leesplank voor klassikaal gebruik” (Info: Wikipedia)


“Bij het uitgaan van de dorpschool”. Schoolplaat van Cornelis Jetses – Info: Jetses.nl

Wist u dat alle figuren van het leesplankje ook te zien zijn op deze schoolplaat?
Aap- Zit in de dakgoot
Noot- Jongen in het blauw rechts van Teun heeft een noot in zijn rechterhand.
Mies- De kat zit voor het raam
Wim- Heeft een speelgoedauto aan ‘n touwtje
Zus- Wordt gedragen door moeder
Jet- Staat naast Wim
Teun- Heeft het aapje aan de lijn
Vuur- Is de vuurpot van de loodgieter die de dakgoot repareert.
Gijs- Is de man met de schop
Lam- Staat in de wei bij moeder schaap
Kees- Is het witte hondje
Bok- Is in gevecht met het zwarte hondje Does
Weide- Spreekt voor zich zelf
Does- Is het zwarte hondje
Hok- Is het duiventilletje puntvormig hangend aan het woonhuis links
Duif- Zit o.a. op het dak, voor op de grond en vliegt in de lucht
Schapen- Staan in de weide

Jeugdherinneringen zijn mij dierbaar. En bij wie niet..? Kijkend naar de schoolplaat van Cornelis Jetses, “Bij het uitgaan van de dorpschool”, voel ik mij wederom dat ombevangen zesjarige kereltje dat nog een lang leven voor zich had.

Wellicht dat er mensen zijn die dit verhaal weten te verlengen met hun herinneringen aan “Het leesplankje van Hoogeveen”?

Cees de Vos - November 2012

terug

Reactie 1:

Cobie de Koning, 17-11-2012: Ja, natuurlijk moet het bereiken van "Cees" op het leesplankje jou iets gedaan hebben. Wist jij, dat er katholieke- én anders gelovende leesplankjes bestonden in die tijd? Waar het verschil precies in zat weet ik niet, maar het is het uitzoeken waard. Wat kwam er juist niet op voor en juist ook weer wél!

Mijn zuster Marion kent het leesplankje nog helemaal uit haar hoofd. Zij is nu 66 en ik (64) heb nog een vage herinnering. Wanneer is dat plankje precies verdwenen of scheelde dat per school? Wat is er voor in de plaats gekomen toen, kort nadat het leesplankje een gewillige prooi werd voor de vlammen van bijvoorbeeld een Etna of Salamanderkachel....

Ja, Cees, je haalt hier iets naar boven wat voor hele volksstammen een begrip is geweest. Je inkthouder op de schoolbank.... ook zoiets..... Het bijvullen hiervan door de juffrouw of meester met een grote fles inkt . (het klokken van die inktvloeistof staat in mijn geheugen gegrift... maar toch óók dat vlekje wat steevast ontstond... snel weggeveegd door de leerkracht) De kroontjespen... daar ging héél wat mee gemoeid, wanneer je dácht, dat je een nieuwe nodig had!... Vóór vervanging, werd hij aan een intensief onderzoek blootgesteld. Maar heel vaak kreeg je te horen, dat je er nog heel veel zinnen mee kon schrijven. Dat was voor mij altijd een hele grote teleurstelling, want, (neemt U mij de hoogmoed niet kwalijk) ik had een heel mooi handschrift en de kroontjespen, waarvan beide pootjes na lang schrijven uit elkaar dreigden te geraken maakte het handschrift ineens dikker, plomper zal maar zeggen. En het gevaar van 'Inktvlekken' loerde op de achtergrond. En.... hoe klein je ook was, dat wist je wel, dat dát nou juist door die kroontjespen kwam en het niet aan je handschrift lag.. Maar..... zo maar een nieuwe kroontjespen was slechts weggelegd voor de beter gesitueerden van de kinderen uit de klas... Ook dat 'natmaken' wat je vertelt van die kroontjespen geeft direct weer die sensatie in mijn mond... Kóper, dát was het wat je proefde...  De mogelijkheden van het 'dik en dun schrijven' met deze kroontjespen is bijna ongeëvenaard gebleven.

Ach Cees,jouw 'mijmeringen' roepen heel wat op hoor!!
Groeten, Cobie de Koning. 

Reactie 2:

Cees de Vos, 17-11-2012: In 1905 verscheen er ook een versie speciaal voor katholieke scholen: aap, roos, zeef, muur, voet, neus, lam, gijs, riem, muis, ei, juk, jet, wip, does, hok, bok, kous. Het werd uitgegeven door het rooms-katholiek Jongensweeshuis in Tilburg en was samengesteld door frater Euthymius Becker.
Het "Indische leesplankje" bestond uit: jaap, gijs, dien, zus, boe, oom, waf, vuur, rook, tol, zeil, de neus, het huis, een schip. Info Google: Leesplankje van Hoogeveen.

Reactie 3:

?, 08-12-2012: Beste Cees, zelf ben ik in het bezit van het zesde leesboekje nieuwe uitgave vijfde druk. 1940 M.B. Hoogeveen
Het boekje koste in die tijd 0,45 cent. De grote klassikale leesplank incl. letters f 14,25 Standerd ( zoals dat toen werd geschreven ) f 13,50. Leesplankje f 1,20 incl. letters
Alles volgens opgave zoals vermeld op de achterzijde van het boekje. Het zal denk ik gebruikt zijn in de derde klas? Ik bewaar het voor mijn kleinzoon.
Op de RK School hadden onze boekjes als hoofdpersoon Jan Mies en WIM en was volgens mij het leesplankje ook iets anders? Als het boekje uit was keek je uit naar het volgende, maar dikwijls was dat er niet vlak na de oorlog en begonnen we weer van voren af aan.
De kleine Engelbewaarder was het enige blaadje waar je tegen betaling een abonnement op kon nemen. Het werd op school uitgereikt en tegen de tijd dat je thuis was had je het al lopend uitgelezen. Wij hadden thuis wel later de Panorama.

Reactie 4:

Ank Stork, 04-07-2017: Twintig jaar geleden begon ik de leesplank te borduren, bestemd voor mijn eerste en enige kleindochter. Het is nooit af gekomen en mijn kleindochter wordt volgende week 21 jaar... Sinds een paar weken ben ik weer aan het borduren en ben nu bezig met "bok". Wat ik mij afvraag: waarom staat er een STIP boven de o van bok. De klank "bok" is dezelfde als "hok" en daar staat geen stip. Kan iemand mij vertellen waarom die stip daar staat? Met een vriendelijke groet van Ank Stork.
Reactie 5:

Jan Remis, 04-07-2017: Bij de leesplankjes tot 1950 staat er een punt op de o bij bok. Met ingang van het leesplankje van 1958 is de punt verdwenen. Deze werd altijd geplaatst om de korte uitspraak van de o in bok ten opzichte van hok te benadrukken.
(Bron: http://www.het-leesplankje.nl/10leesplankje_Hoogeveen_1958_1960.html)

Redactie: Wikipedia schrijft: Let op de o met punt in bok, vanwege de (in sommige dialecten hoorbare) meer gesloten uitspraak van de o in bok dan in hok.
Reactie 6:

Paul van den Broek, 08-04-2020: Ik ben in het bezit van een leesplankje met de volgende tekst:

klaas-boom-fiets-wip-mus-schelp
reus-muur-pijp-jas-zeep-ton
hein-koe-pauw-vlag-duiven

Wie kan mij de oorsprong hiervan vertellen?
Reactie 7:

Rob Essers, 08-04-2020: @Paul van den Broek (reactie 6) - Staan op het leesplankje dezelfde afbeeldingen als op de voorpagina van Ik leer thuis lezen, geïllustreerd door André Vlaanderen, uitgegeven door A. van Gelder te Antwerpen [1936]; zie Verzameling in beeld.
Reactie 8:

Hessel, 08-04-2020: Raad je woord - de Rolf groep ??
Reactie 9:

Jan Remis, 08-04-2020: Die hoorde bij het leesboekje Ik leer thuis lezen
Leesmethode Ik leer thuis lezen
Jaar 1936 [lesboekje]
Titel klaas boom fiets
Auteur André Vlaardingen

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: